رها خسروی
 
"آن روزها وقتی زن چادر مشکی در شهرمی دیدیم همه با تعجب نگاه می کردیم و با انگشت به هم نشان می دادیم. شب هم که اهل خانه دور هم جمع می شدند، از زن چادر سیاهی حرف می زدند که آن روز در شهر دیده بودند. سیاهی در ورزنه عجیب بود و بیگانه. چادر مشکی سر کردن در ورزنه  آن روزها سه معنا می توانست داشته باشد. روستایی، عزادار یا غیر بومی."

این گفته های ماشاء الله شفیعی، رییس شورای اسلامی ورزنه است که می گوید:" آن روزها همان قدر از دیدن زن چادر سیاه تعجب می کردیم که از حضور دختران بی حجاب سپاه دانش و ترویج آبادانی."

ورزنه جایی است در انتهای شرقی اصفهان، آخرین آبادی قبل از تالاب گاو خونی. ورزنه شهری است کهن، شهر پنبه، شهر ماسه های شنی و شهر چادر سفیدها، شهر کویر و آفتاب، شهری که این روزها دیگر سفید سفید نیست.

تنها پوشش زنان ورزنه چادری است سفید و یک دست، نه خطی، نه گل و بته ای و نه هیچ رنگی. هیچ کس دقیقا نمی داند و در هیچ سند و منبعی هم نوشته نشده که از چه زمانی و چرا ورزنه چادر سفید شد. حتی تاریخ نویسان و مردم شناسان و اسطوره دانان هم به درستی نمی دانند چرا در پهنه ایران زمین تنها شهر ورزنه است که زنانش از گذشته ای نامعلوم چادر سفید بر سر می کردند، واین که چرا سفید پوشیدن خاص زنان بوده نه مردان.

آیا این رسم ایرانیان کهن بوده که در مناطق دیگر منسوخ شده؟ آیا به آیین زرتشتی بر می گردد؟ بخصوص که زرتشتی ها تا امروز هم در برخی مراسمشان لباس سفید به تن می کنند.  یا برخاسته از اقلیم کویری و آفتاب سوزان منطقه است؟ شاید هم به مزارع کشت پنبه بر می گردد که به زنان ورزنه یاد داد تن پوش خود را خود تولید کنند.

رضا خلیلی ورزنه،  از معلمان این شهر است که به حفظ میراث تاریخی بومی و زیست محیطی شهر خود سخت علاقه دارد و مسئول یک تشکل غیر دولتی با عنوان "دوستداران شهر ورزنه" است.

او می گوید: "رسم چادر سفید بر سر کردن در ورزنه را نمی توان ناشی از یک علت دانست، اما شاید بتوان آن را در سه دسته  دلایل تاریخی، اقلیمی و مذهبی دسته بندی کرد. آثار به دست آمده در کاوش های باستان شناسی، تاریخ شهر را به هزاره سوم قبل از میلاد پیوند می زند، و اینکه در ادیان قبل از اسلام  به خصوص در دین زرتشت بر رنگ سفید زیاد تاکید می شده و در اساطیر هم این رنگ از جایگاه خاصی برخوردار بوده."

"بعد از ورود اسلام به اصفهان بسیاری از زرتشتیان به شرق آن شهر کوچیدند. به نظر می رسد ورزنه تا مدت ها یکی از نقاطی بوده که همچنان فرهنگ و مذهب  زرتشتی را در دل خود حفظ کرده بود. شاهد این ادعا گویش مردم ورزنه است. این زبان شاخه ای است از زبان اوستایی که در روستاهای شرق اصفهان رایج است.

همچنین در ورزنه قلعه و مزرعه ای موجود است که قبلا نام یسنا (یکی از بخش های اوستا) را برخود داشته و پسوند یسنایی نیز بعد از نام خانوادگی افراد در ورزنه معمول است. گرچه مرسوم بودن کشت پنبه و کرباس بافی و پارچه بافی هم شاید علتی دیگر بر این رسم سفید پوشیدن بوده باشد. زیرا تا همین ۵۰ سال قبل بر خلاف اکنون، زنان ورزنه خود چادرهای سفیدشان را می بافتند و می دوختند.

شهر ورزنه اما کم کم بزرگ شد، توسعه یافت و رفت و آمد به آن بیشتر شد، آن هم در حالی که رنگ سیاه پوشش غالب زنان کشور شده بود. دختران هم به دبیرستان رفتند و معلمانشان ، زنانی بودند غریبه با چادر سیاه که از شهرهای دیگر می آمدند. و این آغاز تفاوت بود و تقابل کهنه و نو. پس چادر سفید شد نشانه سنت و کهنگی و رنگ سیاه نماد مدرن بودن.

تبلیغات منفی هم زیاد بود آن اوائل، چه رسمی و چه غیر رسمی. شنیده شد که برخی روحانیون مردان را  نهی کردند از اینکه چرا رنگ چادر زنانشان سفید است، و انتقاد کردند این که سفید جلب توجه می کند و شایسته نیست.

در مدارس هم اجبار کردند که دختران باید با لباس فرم (که به جز روپوش و شلوار، چادر سیاه هم بود) سر کلاس حاضر شوند. اوائل خانواده ها مخالفت کردند و حتی مانع این شدند که دختران با پوششی غیر مرسوم از خانه خارج شوند. اما همه چیز گویا دست به دست هم داده بود. موج تغییر آمد، دیگر حتی  از آ ن اقتدار پدرسالار حافظ سنت ها هم کاری ساخته نبود.

حالا چادر سفید را بیشتر زنان پا به سن گذاشته به سر می کنند. پیرمردی از اهالی ورزنه که ما را مشتاق نوشتن و دانستن درباره چادر سفید می بیند می گوید: "آن زمان ها از دختر۵ ساله تا پیرزن ۸۰ ساله همه چادر سفید سر می کردند اما الان نوه من حاضر نیست سفید بپوشد. شما بگویید عیبش چیست؟ چادر سفید خیلی هم خوب است، تو را به خدا هر کاری می توانید بکنید تا این رسم دوباره زنده شود."

زنی ۶۰ ساله از اهالی ورزنه هم که چادر سفید به سر می کند با اشاره به سفیدی کفن می گوید: "جدیدی ها (منظورش دختران نسل جدید است) دیگر سفید سر نمی کنند. اما من سر می کنم، چون روز آخر سر همه ما چادر سفید می کنند. پس چرا حالا اول روز بر سر نکنم."

اما یک دختر۲۵ ساله میانه خوبی با سفید ندارد. می گوید، چادر مشکی راحت تر و قشنگ تر است و بهتر روی سر می نشیند. زود کثیف نمی شود و شستن آن هم راحت تر است. زهرا ۵ ساله هم هنوز به مدرسه نمی رود. اما وقتی از خانه بیرون می آید چادر بر سر می کند، سیاه. می پرسم زهرا چرا سفید نه؟ می گوید دوست ندارم. می پرسم چرا؟ چون مد هست؟ جواب می دهد: نمی دانم.

دو سه سال گذشته خیلی ها تلاش کردند دوباره چادر سفید را به شهر بازگردانند. رضا خلیلی ورزنه  یکی از آنهاست. قضیه از آنجا شروع شد که روزی دانش آموزی با چادر سفید که دیگر خرق عادت شده بود به مدرسه آمد، خبرش همه جا پیچید و شهر خبردار شد. خلیلی می گوید: "دیدیم فرصت خوبی است که مدت هاست در انتظارش بودیم  پس تصمیم گرفتیم به نوعی از او تقدیر کنیم تا دیگران هم تشویق شوند."

پس از مدارس شروع کردند. دبیرستان، راهنمایی و بعد دبستان. تشویق کردند هر دانش آموزی چادر سفید سر کند سکه یا پلاک طلا جایزه می گیرد. حتی تور گردشگری کاشان و نیاسر گذاشتند. عکس دختران چادر سفید را در تابلو مدرسه نصب کردند، همایش چادر سفیدها را برگزار کردند، در هفته کتاب مسابقه برگزار کردند و بین دانش آموزان جزواتی با مضمون روانشناسی رنگ ها توزیع کردند، از احادیث کمک گرفتند. و خلاصه به گفته خلیلی هر کاری از دستشان بر می آمد کردند تا دانش آموزان تشویق شوند دوباره چادر سفید بر سر کنند.

خلیلی می گوید: "اول خیلی استقبال زیاد شد. اما بعد به این نتیجه رسیدیم که مقطعی است و خیلی ثمر ده نیست. برای همین سراغ معلمان رفتیم و از آنها خواستیم ما را در ترویج این فرهنگ یاری رسانند. خلیلی می گوید: حتی برخی معلمان غیر بومی نیز حاضر شدند به شکل نمادین چادر سفید بر سر کنند که از آنها تقدیر شد."

این معلم شهر ورزنه اعتقاد دارد گرچه شاید نتوان ورزنه را دوباره یک دست سفید کرد اما می توان در دراز مدت با کارهای فرهنگی حداقل جلو زوال این سنت بومی را گرفت. او می گوید اما متاسفانه دست ما خالی است و اعتبارات فرهنگی هم ناچیز. "تا به حال با کمک فرد خیری به نام حسن یوسفی توانسته ایم قدم هایی برداریم اما برداشتن گام های بیشتر و بزرگتر حمایت های مالی بیشتری نیاز دارد."

  برای نصب نرم افزار فلش اینجا را کلیک کنيد.