Jadid Online
جدید آنلاین
درباره ما تماس با ما Contact us About us
بازنگری خلقیات ایرانیان
داریوش دبیر

دربارۀ خلقیات ایرانیان و عادت‌های مردمان این کشور بیش از آن که پژوهشگرانی از این کشور دست به نگارش کتاب و انتشار دیدگاه‌هاشان بزنند، بیشتر، خاورشناسان اروپایی و آمریکایی فعال بوده‌اند. شاید برای همین است که "خلقیات ما، ایرانیان"، نوشتۀ سید محمدعلی جمالزاده، تا به حال مشهورترین و شناخته‌شده‌ترین اثری است که در این باره منتشر شده‌است.

محمدعلی جمالزاده، وقتی این مجموعه را نوشت که سال‌ها دور از ایران و بیشتر بر اساس نوشته‌های خاورشناسان غربی خلقیات ایرانی‌ها را گردآوری کرد. این کتاب در واقع مقالۀ آقای جمالزاده در سمیناری است که برای بررسی مسائل ایران که آن زمان ۲۵ میلیون نفر جمعیت داشت، برگزار شده بود.

اما اینک ۴۲ سال پس از انتشار نوشتۀ آقای جمالزاده، محمود سریع القلم در ایران حاصل نزدیک به دو دهه تحقیقش را که پژوهشی میدانی در ایران و همراه با پرسشنامه‌هایی را که با روش‌های علمی تحلیل شده‌است، با نام "فرهنگ سیاسی ایران"* منتشر کرده و آنچنان که خود در مقدمۀ کتابش نوشته‌است، "صورت نظری و میدانی کاری است که مرحوم جمالزاده مطرح کرده‌است."

کتاب آقای سریع القلم گرچه نام "فرهنگ سیاسی" را دارد، اما در بطن آن می‌توان روانشناسی ایرانیان امروز و عادات اجتماعی آنها و گره‌های رفتار خصوصی و اجتماعی‌شان را دید و با مسائل آنها که اینک بیش از ۷۰ میلیون نفرند، آشنا شد.

محمود سریع القلم در مقدمۀ چاپ دوم کتابش گره‌های فرهنگ سیاسی ایران را از منظر رشد و توسعه رایج بین‌المللی در هشت موضوع خلاصه کرده و در ادامۀ کتاب دلایل آن را توضیح داده‌است.

شناخت خلقیات

مقدمۀ کتاب "فرهنگ سیاسی ایران" اشتراکاتی با مقدمۀ کتاب "خلقیات ما ایرانیان" دارد.

جمالزاده در دیباچۀ کتابش می‌نویسد که "امیدوارم مندرجات این کتاب که همیشه شیرین و دلپسند نیست و چه بسا ته‌مزه تلخی دارد، خوانندگان را ملول و مکدر نسازد، بلکه محرک آنان باشد که اندکی در صحت و سقم مطالب بیندیشند."

محمود سریع القلم هم در مقدمه می‌گوید: "اگر احیاناً بخواهیم همگام با اکثریت مطلق جهان زندگی کنیم، طریقت و افق ما باید تغییر کند. در این چارچوب مشکلات ما بسیار ساده و روشن است و ضرورتی برای پیچیده جلوه دادن مسائل ما نیست."

جلد کتاب خلقیات ما ایرانیان، تدوین محمدعلی جمالزاده

به اعتقاد نویسنده، بسیاری از ایرانیان تفاوت‌های فکری یکدیگر را نمی‌پذیرند و تمایلی نامحسوس به یکسان سازی و پوپولیسم دارند. "بسیار علاقمندیم که دیگران را کنترل کنیم و آنها را به مرکزیت خودمان دعوت کرده و به تدریج اجبار کنیم. ریشه‌های این تلقی و رفتار در استبداد انباشته شده تاریخی‌اند."

در توصیف روحیات فردی ایرانیان، آقای سریع القلم معتقد است که عمدۀ نگاه ایرانیان به یکدیگر ابزاری است و علی‌رغم اینکه کرامت انسانی در دین و آئین ما شاید نمونه رقیب دیگری در جهان نداشته باشد، اما در عمل نمود عینی و حقیقی ندارد. "آنچه که درمورد انسان‌ها به زبان می‌آوریم، غالباً حالت انتزاعی، نظری و پشت تریبونی دارد."

نویسنده در شرح چگونگی فرهنگ غالب در ایران می‌گوید که در مقایسۀ ادعاهای اخلاقی و دینی روزمره، وابستگی عمیقی به مظاهر دنیا مانند پول، امکانات، سمت و قدرت دارند و دایرۀ لذت بسیاری از افراد در پول و سمت و قدرت خلاصه می‌شود.

بر اساس این تحقیق، علی‌رغم ضریب هوش بالای ایرانی‌ها در سطح جهانی، بسیاری عمدتاً با غریزه و مشتقات آن زندگی می‌کنند: عصبانیت، هیجان، لج‌بازی، حسد، تخریب دیگران و جلوگیری از رشد آنها. "وقت قابل توجهی را صرف سر درآوردن از امور خصوصی و غیر خصوصی دیگران می‌کنیم...  با نقد و انتقاد به عنوان استوانه‌های فرهنگ و تمدن‌سازی بسیار مشکل داریم، برای کسانی که سؤال نمی‌کنند، فکری ندارند، با آداب مدح گفتن آشنایی دارند و پیوسته ارادت می‌ورزند، جایگاه ویژه‌ای قائل هستیم. بسیار از مدح دیگران لذت می‌بریم و نه ابواب، بلکه دروازه‌ها را برای اعطای فرصت و امکانات به آنها می‌گشائیم."

به اعتقاد آقای سریع‌القلم این سنت‌های فرهنگ سیاسی قرن‌هاست که در این کشور ریشه دارد.

فرهنگ عشیره‌ای، مناسبات قبیله‌ای

خلقیات و رفتار انسان‌ها عمدتاً ناشی از ساختارهایی است که در آن زندگی می‌کنند و برای شناخت این ساختارها  و درمان مسائل آن به اعتقاد جامعه‌شناسان، دانستن تاریخ واجب است و بدون آن سخت می‌توان وضع فعلی را درک کرد و برای آن چاره‌ای یافت.

ایران کشوری کهن با تاریخی طولانی است و این تاریخ در فرهنگ، آداب و رفتار ایرانیان حضور دارد. به اعتقاد آقای سریع‌القلم، به عنوان یک ایرانی در حوزه‌هایی مانند عرفان، متون بسیار عمیقی داریم؛ در معماری و هنر در دنیا الگو بوده‌ایم و در ادبیات سوابق درخشانی داریم، اما در حکمرانی باید سکوت کنیم.

شاه عباس برای این که فرزندانش با سلاطین عثمانی علیه او ائتلاف نکنند، سه پسر خود را کور کرد. آغا محمدخان قاجار استخوان‌های لطفعلی‌خان زند را از کرمان به تهران آورد و هر روز به آن لگد می‌زد و می‌گفت، بدان که امروز چه کسی بر ایران حکم می‌راند. به او گفته بودند، ممکن است عموی شما ادعای سلطنت کند و بهتر است با او صحبت کنید و او عمویش را به دربار خواست و با او ناهار خورد و بعد از ناهار در سیاه‌چال دربار چشمان او را درآورد و او را به ساری فرستاد.

تاریخ ایران جز دو دورۀ کوتاهی در عهد باستان، سرشار است از حذف و نخبه‌کشی.

به اعتقاد نویسندۀ کتاب "فرهنگ سیاسی ایران"، موضوعاتی همچون تحمل، تحمل آراء و عقاید دیگران و احترام به دیدگاه دیگران مباحثی تازه در ایران است. "در تاریخ اگر ما با آراء کسی مخالف بودیم یا باید او ر ا حذف یا تبعید می‌کردیم، یا بی‌هویتش می‌کردیم و القاب روی او می‌گذاشتیم، تاریخ ما در این حوزه این گونه است و سابقۀ درخشانی [در این زمینه] نداریم."

روح حاکم بر فرضیۀ اصلی کتاب "فرهنگ سیاسی ایران" این است که با وجود تشکیل دولت به صورت مدرن پس از پایان دوران قاجاریه و رسیدن نسیم تحول و تجدد به ایران، مناسبات قبیله‌ای و عشیره‌ای بر روابط خصوصی و اجتماعی ایرانیان حاکم مانده‌است.

نویسنده با ذکر خاطره‌ای می‌گوید که هشت سال پیش از انتشار کتابش، روزی در آلمان شاهد آشنایی دو استاد دانشگاه هلندی و کانادایی بوده‌است که برای اولین بار با هم ملاقات می‌کردند.

"در مدت کنفرانس سه‌روزه این دو استاد دانشگاه، با مباحث فکری و نظری که با هم داشتند، به طرح مشترک کتابی رسیدند که یک سال و نیم بعد به چاپ رسید. بعد از آنکه از چاپ کتاب با خبر شدم، پرسش‌های فراوان نظری به ذهنم خطور کرد. چه طور دو نفر بدون هیچ آشنایی قبلی با یکدیگر توانستند با هماهنگی و تفاهم کتابی منتشر کنند؟ چرا آنها در کار جمعی موفق ترند؟ چرا بدگویی و منفی‌بافی و اتهام در میان آنها کمتر است؟ چرا سریع به هم اعتماد می‌کنند؟ این پرسش ها و بسیاری پرسش‌های دیگر مطالعات اجتماعی و سیاسی و اقتصادی در ایران و کشورهای در حال توسعه، به سرعت محققین را به سوی مشکلات فرهنگی هدایت می‌کند."

نویسندۀ فرهنگ سیاسی ایران، در ریشه‌یابی چنین روحیات و خلقیاتی از ایرانیان به این نتیجه می‌رسد که در فرهنگ ایرانی "قدرت" ارزش اجتماعی فوق‌العاده‌ای است که دستیابی به سایر مزایای اجتماعی و اقتصادی را آسان می‌کند. بر اساس پژوهش آقای سریع‌القلم، ناامنی در حوزه‌های مختلف اجتماعی، سیاسی و فرهنگی در اکثر مردم نوعی روحیۀ دوگانه ایجاد کرده‌است.

"فرهنگ سیاسی ایران در طول تاریخ حاکی از آن است که دایرۀ اعتماد میان افراد و به تبع آن نهادها، سازمان‌ها و مؤسسه‌ها بسیار اندک و محدود است... فرد و شهروند در برابر دولت و نهادهای سیاسی تنها است."

نویسنده می‌گوید که فرهنگ سیاسی معقول و منسجم که مایۀ تقویت و تسهیل توسعۀ عمومی ایران باشد، در خصوصی‌سازی اقتصادی از یک سو، و از سوی دیگر، در تقویت شهروندان ایرانی از طریق تحول در نظام آموزشی و رسانه امکان‌پذیر است.

به اعتقاد آقای سریع‌القلم، شهروندان نسبت به جغرافیایی که در آن ثروت تولید می‌کنند، احساس مسئولیت دارند و تحول جامعۀ ایرانی هم در گرو عمل به خصوصی‌سازی و تحول آموزشی است.

مباحثی که آقای سریع القلم در "فرهنگ سیاسی ایران" مطرح می‌کند، در بسیاری از بخش‌ها یادآور اثر سید محمدعلی جمالزاده است.

به قول مرحوم جمالزاده، یک ایرانی امروز از بسیاری جهات و به خصوص ازلحاظ اخلاق و خلقیات، تفاوت زیادی با ایرانی دیروز و پریروز ندارد. "امید است که این همه بیانات دلخراش... ما را متنبه سازد و دیدۀ انصاف ما را بگشاید و به ما بهتر بفهماند که مریض و علیل وبیماریم و احتیاج مبرم حیاتی و مماتی به مداوا و معالجه داریم."


*فرهنگ سیاسی ایران ، نوشته دکتر محمود سریع‌القلم، چاپ دوم،  ۲۷۸ صفحه
ناشر: پژوهشکدۀ مطالعات فرهنگی و اجتماعی، تهران، قیمت ۴۲۰۰ تومان
 
جدیدآنلاین: اگر شما هم در باره خلق و خوی ایرانیان نظراتی دارید لطفا برای ما بنویسید تا منتشر کنیم.


 به صفحه فیسبوک جدیدآنلاین بپیوندید

ارسال مطلب

نظر شما

در صورت تمایل نام خود را بنویسید
در صورت تمايل نشانى ايميل خود را بنويسيد. نظر شما پس از ويرايش منتشر خواهد شد.
Image CAPTCHA
لطفا كد بالا را وارد كنيد. استفاده از این کد براى جلوگيرى از دريافت ايميل هاى گروهى است.
- میلاد، 2011/07/25
همانطور که در متن بالا اشاره شد ، خیلی از خلقیات و رفتار ما ایرانیان متاثر از تاریخمان است . استبداد و جنگ ،چند قومیتی ، حکمرانان مختلف و دیکتاتور ،... همه و همه روی ما تاثیر گذاشته و البته هوش بالا هم بیشتر دردسر ساز شده است برای ما.
- یک کاربرiradj sebghati، 2010/12/28
در مورد روحیات و خلقیات ایرانی هم این آقایان و هم آقای نراقی بسیار دقیق و عالی موشکافی کرده اند.دیگر وقت آن رسیده است که راه حل برای این نقص ها ارائه شود. اینجانب در صددم بر اساس بررسی های درست این مؤلفان محترم و دانشمند راه حل هائی ارائه نمایم.
- رضادریادل، 2010/10/31
اگر چه این کتاب را مطالعه نکرده ام، اما می دانم جناب دکتر سریع القلم کارهای ماندگار ارائه داده و می دهند . بعد تشخیص که به نظرم تا حدودی از مشکل ایران و ایرانی اگاهی داریم باید بدنبال یافتن راه کار باشیم . بزرگترین مشکل ما این است که کمتر ملی فکر می کنیم.
- یک کاربر، 2010/09/12
it was really useful, thank you very much
- یک کاربر حميد رضا حسيني، 2010/09/04
با سلام و تبريك موفقيت انتشار نوشته جديد جنابعالي با عنوان "فرهنگ سياسي ايران".
در خلاصه معرفي كتاب، دو نكته به نظرم ميرسيد اول آنكه معدل ضريب هوشي ما ايرانيان لزوما بالاتر از معدل جهاني نيست و آمار در اين زمينه گواه بر اين واقعييت است. مضافا آنكه با پيشرفت علم ارتباطات و بالا رفتن عناصرضريب دقت و برنامه ريزي و وقت، جهان سوم فاصله زيادي با دنياي پيشرفته مي گيرد (ر.ك هوش ايراني،نويسنده: دکتر شهرام يزداني دانشيار دانشگاه علوم پزشکي شهيد بهشتي)
2) كرامت انساني يك نوع قرائت پسنديده از مكتب الهي است اما چنين برداشتي با برداشت حاكميت دين بر جامعه در طول تاريخ ناسازگاربوده است. فاصله ما با چنين ادعايي نجومي است و در مجموع انتساب آن به فرهنگ ما نوعي تقويت خودستايي ذات ايراني ماست كه ما را در توهم و رويا هاي بيشتر غوطه ور مي كند.
- یک کاربر، 2010/03/10
من در مواردی با دکتر سریع القلم موافق نیستم. البته در برخی موارد موافق هستم. من در بروکسل زندگی می کنم و مثلا وقتی شنیدم که در ایران گروههای بازنده در انتخابات، قواعد بازی را برهم زدند و با توهین به رای مردم همه چیز را و همه کس را متهم کردند، بعنوان یک پروفسور علوم اجتماعی در مقابل دانشجویانم و همسایگانم بشدت شرمنده شدم . من که سالهاست از ارزشها و فرهنگ ایرانی گفتم به یک باره نابود شدم. خوب دکتر سریع القلم در برخی جهات درست می گوید از جمله دیدیم در انتخابات چه شد. در مجموع هرجامعه ای خوب و بد دارد و هر شخصیتی متفاوت است. ما شخصیت های بزرگی داریم درحالیکه شخصیت های پست هم در ایران داریم. لذا در هرجامعه ای بعضی ها مثبت و بعضی ها منفی هستند. لذا نمی توان در کل جمع بندی کرد که آن جامعه کاملا مثبت است یا منفی؟ در همه این مجموعه از همه قبائل و طوائف ایرانی از اصفهانی و تهرانی و شیرازی گرفته تا آذری و لر و کرد و بلوچ دیده می شوند که درون طائفه ای و بین طائفه ای تمایزات زیادی دارند. لذا دکتر سریع القلم کار بزرگ و وزنه سنگینی برداشته است که البته جسارت و شجاعتش قابل تقدیر است که با موضوع پیچیده و سنگینی درافتاده است ولی باید چند دهه دیگر هم تحقیق می کرد و یا الان باید بایستد و یک یک انتقادات را که اکثرا هم درست است، پاسخ دهد.
- یک کاربرm.farsai، 2010/02/25

.the book at this time is very important
- آزاده، 2010/02/19
مذهبی که پیروانش، دروغ را قانونی و شرعی اعلام می کنند، منظورم مبحث "تقیه" ، یا دروغ مصلحت آمیز به ز راست فتنه انگیز است، این دروغ مصلحت آمیز ریشه دوانده به کّل نظام اجتماعی سیاسی فرهنگی ایران کنونی. این دروغ مصلحت آمیز (تقیه در مذهب شیعه) سرطان جامعه ایران است. تقیه را بهتر بشناسیم.
- یک کاربر، 2010/02/15
سلام چه قدر خوب که درباره این مباحث هم درسایت شما مطلبی منتشر شد. ما درباره مردم شناسی و شناخت روحیات ملی و این موضوعات خیلی فقیر هستیم. لطفاً باز هم چنین مطالبی منتشر کنید.
- یک کاربر، 2010/02/13
سال ها بود که میخواستم درباره "مدیریت ایرانی"، تحقیق کنم و تئوری سیستم مدیریتی ای را طرح کنم بر اساس خصوصیات ایرانیان، دو کتاب فوق کمک بزرگی به من خواهند کرد. اگر بتوانیم این کار را بکنیم میتوانیم به توسعه ای که به آن اشاره شد سریع تر نزدیک شویم.
- یک کاربر، 2010/02/09
با سلام و تشکر از مطالب بسیار جالب وپر محتوا و ارائه حرفه ای آن
من کتاب را نخواند ه ام اما اگر در کتاب حاصل پژوهش محدود را بکل جمعیت تعمیم داده باشند بنظر کمی غیر علمی میآید. در تمام مطالعات تجربی و مشاهده ای؛ پزوهشگر میتواند مدعی شود که در جمعیت مورد مطالعه من این نتایج دیده شد و معمولا توصیه به مطالعه و پژوهشهای تکمیلی می شود.حتی شرط اینکه همین نتایج محدود قابل اعتماد باشد این است که پزوهش بر اساس معیارها و استانداردهای علمی مورد پذیرش انجام شده باشد. به همین خاطر روش مطالعه و جزئیات آن بسیار مهم است.
در ضمن بسیاری از خصوصیات گفته شده مثل میل به قدرت و حرص و طمع کلی می باشد و تقریبا در همه مردمان قابل مشاهده است. همچنین اگر ویژگیهایی در مردم خاصی از دنیا مشاهده می شود باید دلیلی برای آن جست و در بسیاری از موارد این ویژگیها به جهت بقا و سازگاری با شرایط و حفظ جان ایجاد شده است و به اصطلاح عرضی می باشد و ذاتی نیست. در صورتی که شرایط نرمالی از نظر زندگی و منابع ایجاد شود در رفتار مردمان هم اثر خواهد گذاشت. در نظر بگیرید نحوه سوار شدن مردم در زمانی که وسایل نقلیه عمومی به اندازه کافی موجود است با هنگامی که به تعداد کافی وجود ندارد یا در ساعات شلوغ روز.

با سپاس
- یک کاربر، 2010/02/09
با سلام،
مورد دیگری که میتوان با این مبحث اشاره کرد این است که ایرانیها همه چیزدان هستند. راجع به همه مسائل اظهارنظر و کارشناسی می کنند. اگر قبول ندارید در جمع دوستان خود نه یک مسئله عمومی، بلکه یه بحث تقریبا تخصصی رو مطرح کنید؛ آنوقت می بینید که همه انگار در آن رشته تحصیلات عالیه دارند...
- ، 2010/02/08
salam aya ketab ro mishavad dar kharej az iran ham tahiyeh kard?
- لیلا، 2010/02/08
من زیاد با آقای سریع القلم موافق نیستم (حسد، تخریب دیگران و جلوگیری از رشد آنها) این خصیصه ای است که مربوط به ذات بشر است و ربطی به ایرانی و غیر ایرانی ندارد. الان اروپا بعد از جنگ جهانی دوم (60 سال) کم کم به تامل می رسد. من فکر می کنم رفتار ایرانیها مناسب و سنجیده است. من در سوئد زندگی می کنم. ایرانیها با عراقیهای مقیم سوئد رفتار نرمالی دارند. اصلا جنگ ایران و عراق در رفتار ایرانیها تغییری نداده است. در حالیکه لهستانیها با روسها صحبت نمی کنند (لهستانیها معتقدند روسها به آنها ستم کرده اند) یا ژاپنیها با فلیپینیها صحبت نمی کنند. ایرانیها از بین مهاجرین مقیم سوئد بهنرین ملتی هستند که خود را با جامعه وفق داده اند. (آمار دانشگاه اپسالا 2008 -2009). وفق دادن یعنی آداب و قوانین جامعه دمکراتیک را پذیرفتن. اگر ایرانیها پتانسیل لازم را نداشتند چگونه این امر امکان پذیر بود؟ لطفا به گزارشات دکتر مهرداد درویش پور از دانشگاه استکهلم مراجعه کنید. همه ملتها خصایص مخصوص خود را دارند، آقای سریع القلم ما علیل و بیمار نیستیم. ما خصوصیتهای مخصوص خود را داریم که به ما هویت ایرانی بودن می دهد. شما در کنفرانسی می بینید دو فرهیخته به توافق می رسند. آیا ایرانیهای فرهیخته را هم دیده اید؟ چرا فکر می کنید اروپائیها و یا امریکا و کانادائیها از ما بهترند؟ هر ملتی خصایص منفی و مثبت خود را دارد. آقای سریع القلم، من یک ایرانی هستم، با تمام رفتارهای ایرانی و به آن افتخار می کنم. اصلا دلم نمی خواهد با داروهای شما یک ایرانی بی هویت شوم. یک ایرانی آش شله قلمکار.
- یک کاربر، 2010/02/08
سلام. می گویند که ایرانیان کله شق هم هستند. آیا این هم از خصوصیات ایرانیان به شمار می رود؟
- یک کاربر، 2010/02/08
سلام. من با نظر آقای سریع القلم درباره خصایل امروزی ایرانی ها خیلی موافقم، اما چطور می شود چنین خلق و خویی را درمان کرد؟
Home | About us | Contact us
Copyright © 2019 JadidOnline.com. All Rights Reserved.
نقل مطالب با ذكر منبع آزاد است. تمام حقوق سايت براى جديدآنلاين محفوظ است.