Jadid Online
جدید آنلاین
درباره ما تماس با ما Contact us About us
نیایشگاه یا کاخ دزدان؟
حمیدرضا حسینی

کنگاور شهری است در غرب ایران، در ۹۲ کیلومتری شرق کرمانشاه و کنار شاهراه باستانی خراسان به بین‌النهرین. در آن‌جا محوطه باستانی وسیعی قرار دارد که آن را معبد آناهیتا می‌خوانند. این نامگذاری ریشه در نوشته‌های یونانی دارد. ایزیدور خاراکسی، جغرافی‌نویس یونانی نخستین کسی بود که در سال ۳۷ میلادی در کتابی به نام "ایستگاه‌ها و چاپارخانه‌های پارت" از وجود معبد آرتمیس (الهه پاکدامنی یونانیان) در شهر کنکوبار در غرب ایران یاد کرد. بعدها برخی به این نتیجه رسیدند که کنکوبار همان کنگاور و معبد آرتمیس همان معبد آناهیتاست. 

این در حالی بود که مورخان و جغرافی‌دانان اسلامی در نوشته‌های خود هیچ اشاره‌ای به معبد آناهیتا در کنگاور نداشته‌اند و در عوض از وجود کاخی شگفت در این شهر یاد کرده ‌و بنای آن را به خسروپرویز نسبت داده‌اند. اعراب این کاخ را "قصراللُصوص" می‌خواندند. علت آن بود که وقتی در جنگ نهاوند بر سپاه ایران پیروز شدند، بر سر راه همدان در کنگاور فرود آمدند و چون در آن‌جا چارپایانشان به سرقت رفت، بنای بزرگ موجود در کنگاور را قصراللصوص به معنای کاخ دزدان نامیدند. 
 
تا سده نوزدهم میلادی، محوطه باستانی کنگاور به زیر ساخت و ساز رفته بود و انبوهی از خانه‌ها، دکان‌ها و اماکن عمومی در جای جای آن سربرآورده بودند. تنها نشانی که از بنای شکوهمند گذشته به چشم می‌خورد، دیواره‌ای سنگی و چند ستون برفراز آن بود که اوژن فلاندن و پاسکال کست – دو جهانگرد هنرمند فرانسوی – طرحی از آن را در ۱۸۴۰ میلادی رسم کردند؛ اما تا دهه‌های اخیر این بخش نیز زیر ساخت و ساز رفت.
 
در سال ۱۹۶۸ میلادی (۱۳۴۷خورشیدی) آوازه معبد آناهیتا یا به تعبیری دیگر قصراللصوص، اداره کل باستان‌شناسی و فرهنگ عامه ایران را واداشت تا یک گروه باستان‌شناسی را به سرپرستی سیف‌الله کامبخش فرد مأمور کاوش در کنگاور کند. این گروه با دشواری بسیار و با صرف هزینه هنگفت، ابتدا همه ساختمان‌های برپا شده در محوطه باستانی کنگاور را خریداری و خراب کرد و سپس به کاوش در آن پرداخت.
 
از همان آغاز روشن شد که ساخت و ساز در این محدوده پیشینه‌ دور و دراز دارد. در لایه‌های رویی، آثاری از دوره اسلامی به دست آمد که مهم‌ترینشان حمام عمومی بزرگی متعلق به سده چهارم هجری بود. در لایه‌های زیرین آثار دوره ساسانی و اشکانی مانند سفالینه، سکه و تابوت‌ها و خمره‌های تدفین کشف شد و نهایتا با کشف برخی سازه‌های معماری عظیم که برای قرن‌ها زیر خاک مدفون شده بودند، هیأت باستان‌شناسی به این نتیجه رسید که سنگ بنای اثر تاریخی کنگاور متعلق به دوره هخامنشی است و سبک و سیاق و شواهد پیرامونی آن نشان می‌دهد که چیزی جز  نیایشگاه آناهیتا نمی‌تواند باشد. حتی سیف‌الله کامبخش فرد، تپه‌ای را که بنای تاریخی کنگاور روی آن شکل گرفته بود، تپه ناهید نامید. 
 
کاوش‌های او به مدت ۹ فصل تا سال ۱۳۵۴ ادامه پیدا کرد و در این مدت کارهای درخور توجهی برای حفاظت، مرمت و بازسازی آثار کشف شده انجام گرفت.* بدین ترتیب چنین می‌نمود که پس از قرن‌ها، پرده از راز سر به مهر محوطه باستانی کنگاور برداشته شده و معبدی که ایزودور خاراکسی از آن نام برده بود، سر از خاک برداشته است. اما تنها دو سال بعد در ۱۳۵۶ یکی از اعضای هیأت باستان‌شناسی کنگاور به نام مسعود آذرنوش که خود اهل همین شهر بود، کاوش‌ها را از سرگرفت و به نتایجی کاملا متفاوت رسید: اینجا معبد آناهیتا نیست، بلکه همان کاخ ساسانی است که اعراب قصرالصوص می‌خواندند!
 
این سخن البته بین مردمان عادی و حتی در ادبیات رسمی سازمان میراث فرهنگی ایران بازتاب درخوری پیدا نکرد و امروز نیز همچنان بنای تاریخی کنگاور در تمام نشریات و نوشته‌ها و گفته‌های سازمان مزبور، معبد آناهیتا خوانده می‌شود اما بدیهی است که پژوهش‌های دکتر آذرنوش ذهن باستان‌شناسان را به خود مشغول کرد و کنجکاوی علمی‌شان را بیش از پیش برانگیخت. آنچه می‌توانست امکان داوری بین دو نظر پیش گفته را فراهم آورد و باستان‌شناسان را به حقیقت امر نزدیک‌تر کند، کاوش‌های بیشتر در کنگاور بود که یک چند به سبب جنگ معوق ماند و پس از آن نیز با وجود برخی تلاش‌های سازمان میراث فرهنگی، به گستردگی و جدیت گذشته پی‌گیری نشد.
 
امروزه در این محوطه نه فقط کاوشی صورت نمی‌گیرد، بلکه حفاظت چندانی از آثار کشف شده به عمل نمی‌آید. بازدیدکنندگان دور از چشم نگاهبانان و مراقبان در محوطه‌ای بزرگ رها می‌شوند و برخی‌شان مجال می‌یابند که با فراغ بال روی دیواره‌ها و ستون‌های باستانی یادگاری بنویسند. حتی اگر عوامل انسانی هم در کار نباشند، آفتاب و باد و باران تهدیدی همیشگی تلقی می‌شوند و به نظر نمی‌رسد که برای مهارشان چاره‌جویی لازم صورت گرفته باشد. 
 
در گزارش مصور این صفحه، ضمن تماشای بخش‌های مختلف بنای تاریخی کنگاور، سخنان مهرداد ملک‌زاده، باستان‌شناس پژوهشکده باستان‌شناسی سازمان میراث فرهنگی ایران را می‌شنوید که مبانی و استدلالات باستان شناختی شادروان کامبخش فرد و شادروان آذرنوش درباره چیستی بنای تاریخی کنگاور را شرح می‌دهد و نظر خویش را در این باره ابراز می‌کند. 
 
 
*دکتر کامبخش فرد نتیجه کاوش‌ها و فعالیت‌های حفاظتی خود در کنگاور را در این کتاب شرح داده است: معبد آناهایتا کنگاور، سازمان میراث فرهنگی کشور، تهران، ۱۳۷۴
 

 به صفحه فیسبوک جدیدآنلاین بپیوندید

ارسال مطلب

نظر شما

در صورت تمایل نام خود را بنویسید
در صورت تمايل نشانى ايميل خود را بنويسيد. نظر شما پس از ويرايش منتشر خواهد شد.
Image CAPTCHA
لطفا كد بالا را وارد كنيد. استفاده از این کد براى جلوگيرى از دريافت ايميل هاى گروهى است.
- Ali Maleki، 2017/11/30
پلکا ن دو طرفه اصولا از عناصر اولیه بنا ست و در نقطه صفر (مبدا) در ۵۵۰ قبل از میلاد بنا شده یعنی هخا منشیان. ستونها تقریبا شبیه دوریک رومن یونانی هستن. پلا ن بنا خیلی خیلی شبیه معابد یونانی که راحت میشه تشخیص داد با مراجعه به ویکیپی دیا به احتمال قوی سلوکی پارتی هستند .زه کشی زیرین بنا و حوضچه و نقوش مذهبی روی سنگها نشان از مقدس بودن بنا دارند.حا لا چطوراذر نوش نتیجه میگیره که این بنا در زمان خسرو پرویز که ۱۰۰۰ سال بعد از هخامنشان میاد ساخته شده؟ اذر نوش فقط میگه قصره ولی دلیلی ارایه نمیده چون به اندازه کافی حفاری نکرده که خودشم بعدا میگه ونظریش به صورت یک تعوری میمونه.
- Ali Maleki، 2017/11/30
پلکا ن دو طرفه اصولا از عناصر اولیه بنا ست و در نقطه صفر (مبدا) در ۵۵۰ قبل از میلاد بنا شده یعنی هخا منشیان. ستونها تقریبا شبیه دوریک رومن یونانی هستن.پلان بنا خیلی خیلی شبیه معابد یونانی که راحت میشه تشخیص داد با مراجعه به ویکی پیدیا به احتمال قوی سلوکی پارتی هستند .زه کشی زیرین بنا و حوضچه و نقوش مذهبی روی سنگها نشان از مقدس بودن بنا دارند. حا لا چطوراذر نوش نتیجه میگیره که این بنا در زمان خسرو پرویز که ۱۰۰۰ سال بعد از هخامنشان میاد ساخته شده؟ ا ذر نوش فقط میگه قصره ولی دلیلی ارایه نمیده چون به اندازه کافی حفاری نکرده که خودشم بعدا میگه ونظریش به صورت یک تئوری میمونه.
- رحیل، 2011/11/09
من شباهت هایی میان زیرستونهایی که در کنگاور دیده می شود و آنچه در آی خانم (ولایت تخار افغانستان) وجود دارد (داشتند) می بینم. در فیسبوک خودم عکسی از کنگاور و عکسی از آی خانم را گذاشته ام. شما می توانید این مشابهت را به خوبی دریابید. اما نکته مهم اینست که آنچه در آی خانم دیده می شود به تمام تمدن یونانو باختری مسمی شده و اما کنگاور را قصۀ دیگری می آورند. از نظر من ایجاب می کند که تاریخ منطقه از قید و بند نظامهای سیاسی حاکم درین کشور ها رهایی یابد و به گونۀ غیر وابسته مورد مطالعه قرار بگیرد. اگر کنگاور معبد اناهیتاست، باید آی خانم هم چنین چیزی باشد و یا به نوعی با آن پیوند داشته باشد. به ویژه که نام "آی خانم" رسانندۀ نوعی پیوند است. دوم این که آی خانم نقطۀ تقاطع دریای پنج و دریای کوکچه است. اگر قرار باشد برای اناهیتا که ایزدبانوی آبهاست، معبدی ساخته شود، آی خانم توجیه پذیر محل برای چنین ساختن چنین معبدی است.
منظور بنده اینست که میان کنگاور در غرب امپراطوری هخامنشی/اشکانی/ و آی خانم در شرق آن پیوندی وجود دارد. این پیوند باید ریشه یابی گردد.
- حنیفه خاوری، 2011/10/29
تابستان 1376 من و خانواده ام و چند خانواده افغانی دیگر برای کار کوره به کنگاور رفته بودیم. کوره آجرپزی که ما در آن کار می کردیم در نزدیکی روستای گودین بود. جای جالبی بود ولی من خبر نداشتم که معبد آناهیتا در آنجا قرار داشت. فقط دو برادر کلانم که پنج شنبه و جمعه بیکار بودیم به شهر کنگاور می رفتند. یادم هست یک بار می گفتند که به یک جای تاریخی رفته اند. چیز دیگری از صحبت هایشان یادم نمانده. کاش آن موقع می دانستم...
Home | About us | Contact us
Copyright © 2018 JadidOnline.com. All Rights Reserved.
نقل مطالب با ذكر منبع آزاد است. تمام حقوق سايت براى جديدآنلاين محفوظ است.