Jadid Online
جدید آنلاین
درباره ما تماس با ما Contact us About us
سیاق، خط محاسبه
بهار نوایی

"آن روزها کاغذ و دفترچه نبود؛ ما روی حلبی می‌نوشتیم... حلبی را می‌شستیم و دوباره روی آن می‌نوشتیم...


ما مکتب می‌رفتیم و سیاق می‌نوشتیم. بعد مدرسه شد و ریاضی جای سیاق را گرفت..."

وقتی صحبت از درس و حساب می‌شود، "حاج مهدی نیلچی" روزهای مکتب رفتنش را به خاطر می آورد. او که در یکی از بازارچه‌های قدیمی اصفهان یک دکّان کوچک سقط‌فروشی دارد، حالا سال‌هاست به کمک آن آموخته‌ها حساب و کتاب‌هایش را انجام می‌دهد.

"حاج مهدی" در محاسبات روزانه‌اش هنوز از علائم و نشانه‌هایی استفاده می‌کند که تا اوایل سلطنت رضاشاه پهلوی در حسابداری و دیوان‌سالاری ایران مرسوم بود و به آن "حروف سیاقی" می‌گفتند. اما شاید صدها گردشگری که روزانه برای دیدن این بازارچه که بین اهل محل به "چارسوی علی‌قلی‌آقا" مشهور است و "حمام علی‌قلی‌آقا" که چند سالی است به جاذبه‌های گردش‌گری اصفهان افزوده شده از جلو دکان او رد می‌شوند، نمی‌دانند که او در لابلای برگ‌های دفترهای حساب و کتابش مصرانه یک سنت منسوب به ایرانیان را نگهداری می‌کند. حاج مهدی امروزه در دفتر حسابش در مقابل هر نشان سیاقی مقدار آن را به ریاضی هم می‌نویسد و می‌گوید این تنها به این دلیل است که به‌ندرت افرادی دیگری، حتا فرزندانش قادر به خواندن نشانه‌های سیاق هستند.

در دایره‌المعارف مصاحب هم خط سیاق را به تاریخ سپرده‌اند: "سیاق طریقه‌ای در دفترداری و محاسبات روزمرۀ زندگی که سابقاً در ایران معمول بود و پس از رایج شدن حساب کنونی عمدتاً منسوخ گردید. حساب سیاق مشتمل بر حساب نقدی و حساب جنسی، و هر یک دارای "ارقام" متعدد است. ارقام نقدی دارای پنج مرتبه – از یک دینار تا نـُه دینار؛ از ۱۰ دینار تا ۹۰ دینار؛ از ۱۰۰ دینار تا ۹۰۰ دینار؛ از ۱۰۰۰ دینار (یک قران) تا ۹۰۰۰ دینار (نـُه قران)؛ و از یک تومان تا نـُه تومان می‌باشد، که جمعاً مشتمل بر ۴۵ "رقم" می‌شود، و سایر اعداد را با ترکیب آنها با همان‌ها با اندک اختلافی می‌نویسند".

حروف سیاق که در گذشته برای نشان دادن مقادیر نقدی (سکه و پول) و همچنین مقیاس‌های جنسی (وزن) معمول بوده، نه شباهتی به اعداد ریاضی عربی که در فارسی استفاده می‌شود، دارد و نه به اعداد مرسوم لاتینی مورد استفاده در علوم کشورهای غربی. این شیوۀ عددنویسی رمزگونه ۵۴ نشانه دارد که با تغییر و ترکیب آنها کوچک‌ترین و بزرگ‌ترین مقدار و واحدهای اجناس مشخص می‌شود.

بعضی پژوهشگران ریشۀ حروفی سیاقی را در زمان ساسانیان می‌جویند و بعضی به دورۀ اسلامی نسبت می‌دهند. گفته می‌شود که دیوان‌سالاران و محاسبان ِ زمان ساسانی برای خرج و دخل کشور از علائمی استفاده می‌کردند که بعد از سقوط این سلسله برای حکمرانان عرب ناآشنا بود. به همین علت برخی دبیران ایرانی این ارقام حرفی را طی چهل سال برگرداندند و تغییر شکل دادند و همین برگردان پایه‌گذار خط سیاق شد. اختراع خط سیاق به شکلی که امروز موجود است، به "عبدالحمید بن یحیی فارسی"، وزیر"عبدالملک مروان" خلیفه پنجم اموی نسبت داده شده‌است. 

خط سیاق در زمان سلجوقیان و ایلخانیان تنها در سامانۀ دیوان‌سالاری کشور استفاده می‌شد؛ در زمان صفویه کاربرد گسترده یافت و تا آخر دورۀ قاجار کم‌کم برای محاسبات تجاری و کسبی بین مردم عادی هم رواج یافت. از زمان قاجار کتاب‌های مختلفی چون محاسب التجّار، بحر الجواهر، خلاصة السیاق، احسن المراسلات و احسن المحاسبات، سیاق مظفری، تعلیمات ابتدایی، اقبال ناصری و سیاق خطیر جهت تعلیم و آموزش سیاق و تدریس و آموزش نام برده می‌شود که نشان از رواج و اهمیت آن در آن دوره دارد.

آموزش خط سیاق تا اوایل سلطنت رضاشاه پهلوی رسماً ادامه داشت. ظاهراً آخرین کتاب درسی سیاق که در این زمان برای تدریس در مدارس چاپ و منتشر شده "مجمع المراسلات" یا به گفته‌ای "جامع المراسلات" نام داشت که در سال ۱۳۰۷ خورشیدی به چاپ رسید. سرانجام در سال ۱۳۰۸ آموزش خط سیاق به طور قانونی متوقف و محاسبات رسمی با خطوط ریاضی معمول شد. با وجود این، به گفتۀ "جواد صفی‌نژاد" در کتاب "کوششی در آموزش خط سیاق"، که از جملۀ تازه‌ترین منابع پژوهشی در خط سیاق محسوب می‌شود، تقریباً تا نیم قرن پس از حذف تدریس سیاق در مدارس، بسیاری از کسبه و بازاریان همچنان از این شیوه برای امور دفترداری و حسابداری استفاده می‌کردند.

بنا بر تحقیقات "انشمن پندی" (Anshuman Pandey) در دانشگاه میشگان، خط سیاق به جز ایران در کشورهای دیگر نیز معمول بوده، ولی نام دیگری داشته‌است. در شبه جزیرۀ عربستان به آن "خط دیوانی" می‌گفتند، در جنوب آسیا به "خط رقم" معروف بود و در ترکیه "سیاقات" نامیده می‌شد.


از بین شهرهای ایران در ارتباط با سیاق از شهر سمنان به طور خاص نام برده می‌شود و معروف است که آن شهر سیاق‌دانان ماهری داشته‌است، تا جایی که عبدالله بهشتی هروی، از شاعران قرن ۱۱ قمری، در "مثنوی نورالمشرقین" مردمان شهر سمنان را این‌گونه توصیف می‌کند:

خلقـَـش متدین و امینـند/ در علم سیاق بی‌قرینـند

با وجود این که بیش از ۸۰ سال است که خط سیاق آموزش داده نمی‌شود و افرادی چون حاج مهدی نیلچی که این خط را در حسابداری روزمره به کار می‌برند، انگشت‌شمار هستند، توجه به این سنت ایرانی در سال‌های گذشته هم از طرف پژوهشگران و هم از طرف علاقه‌مندان به یادگیری این خط افزایش یافته‌است. دراین راستا تشکیل دوره‌‌های آموزش عملی خط سیاق در شهرهای مختلف قابل ذکر است. برخی از پژوهشگران افول خط سیاق را به دلیل قابلیت‌های کم آن در مقابل علم ریاضی می‌دانند، ولی حاج مهدی نیلچی همچنان به این خط وفادار مانده‌است و می‌گوید: حتا "حساب ده سال نفت ایران را هم می‌توان با خط سیاق انجام داد". گفتگوی صمیمانه با او و همچنین "نادرقلی نادری رارانی"، پژوهشگر خط و زبان فارسی، مبنای این گزارش در مورد خط سیاق و تاریخ آن است.

Flash برای نصب نرم افزار فلش اینجا را کلیک کنيد.


 به صفحه فیسبوک جدیدآنلاین بپیوندید

ارسال مطلب

نظر شما

در صورت تمایل نام خود را بنویسید
در صورت تمايل نشانى ايميل خود را بنويسيد. نظر شما پس از ويرايش منتشر خواهد شد.
Image CAPTCHA
لطفا كد بالا را وارد كنيد. استفاده از این کد براى جلوگيرى از دريافت ايميل هاى گروهى است.
- یک کاربر، 2017/02/03
سلام.بنده 18سالمه و توی مغازه ابزاری کار میکنم و به خاطر اجناس خیلی زیادی که داریم و نمیشه همه قیمت های فروش رو در ذهن جا کرد،به روی همه ی تک تک اجناسمون به زبان ریاضی سیاقی قیمت خرید زدیم و خیلی کار ما رو راحت کرده و خیلی زبان جالبی هستش.عالیه
- یک کاربر، 2015/01/26
درود بر شما من حساب و خط سیاق را از پدربزرگم آموختم اما در اثر گذشت زمان و در گذشت ایشان بسیاری از این آموزه یادم رفته سپاسگزار می شم اگه آدرس آقای نیلچی یا سایتی که مثل این سایت های رایج فقط به تاریخچه این آموزه پرداخته معرفی کنید با سپاس فراوان.
- یک کاربر، 2014/12/18
در مورد خط سیاق باید عرض کنم که ما در آموزش و پرورش کوهپایه اصفهان یک کلاس آموزش خط سیاق دایر کردیم که تعداد 20 نفر از همکاران فرهنگی در این کلاس ها شر کت می کنند. هر کس مایل در این کلاس ها شرکت کنه به اموزش و پرورش کوهپایه مراجعه کنه.
- یک کاربر، 2014/10/28
با سلام خيلي خيلي جالب بود و دست شما درد نكند. كار فرهنگي بزرگي كرده ايد اين خط از كل آمريكا هم قدمتش بيشتره و حيف است كه به فراموشي سپرده شود كاش مي شد دوباره رواج پيدا كند.
- یک کاربر، 2014/03/23
من سیاقی رو بلدم حسابای مغازمم با این روش می نویسم یادگیری اون کار سختی نیست راحت میشه اونا یاد گرفت اگه دوست داشتین یه کارگاه یه روزه برگزار می کنم تا به صورت مختصر و مفید با اون آشنا بشین. فقط نمی دونم کجا برگزار بشه.
- یک کاربر، 2014/02/27
افتضاح بود به دردم نخورد ربطی هم نداشت. هه هه هه.
- علی یوسفی، 2014/02/11
سلام باتشکر از زحمات شما علاقه دارم سیاق را باد بگیرم لطفا راهنمايم کند.



- اشکان، 2013/11/03
با تشکر باستحضار می رساند که بنده علاقه زیادی به فراگیری علم سیاق (حساب و اوزان ) دارم چنانچه بنده را راهنمایی فرمائید مشتکر خواهم بود.
- Fariborz، 2013/05/22
بسیار زیبا، جذاب و آموزنده بود. سپاسگزار
- ابراهیم، 2013/04/05
سلام من می خوام خط سیاق رو یاد بگیرم از کجا باید شروع کنم.؟
- عاطی، 2013/02/16
اصلا ربطی نداشت. بی نمکا.هه هه هه.
- یک کاربر، 2012/12/17
سلام کار فرهنگی که انجام داده اید قابل تشکر و تحسین است اما اگر آنرا کامل نکنید به مرور فراموش می شود من در search خط سیاق هر چه جلو رفتم چیز کاملی ندیدم بجز تعریف تاریخی که کاربرد ندارد ثا اگر کسی تمام این موارد را بخواند و نتواند عددی را به سیاق بنویسد هیچ نتیجه ای ندارد البته من هم بدنبال این هستم که نزد کسی بروم که این خط را در زمان های قدیم بکار می برده. اگر موفق شدم برای شما هم ارسال می نمایم. من در حدود 45 سال پیش با فردی همسایه بودم که در فروشگاه خود ازین خط یادداشت و حساب و کتاب می کرد خدا اورا رحمت کند اکنون دیگر زنده نیست اما فرد دیگری را شناسایی کرده ام که اگر حضورا نزد او بروم و شرح آموزشی ازین خط را بگیرم انشاالله این خط به نحو اصولی و نه صرفا با تعاریف و وقایع نگاری تاریخی باقی می ماند.
- یک کاربر، 2012/03/14
سلام چه طوری میشه با این حج مهدی نیلچی ارتباط برقرار کرد؟ شما چه طوری با ایشون آشنا شدید؟
- مهرداد، 2011/07/20
خیلی ممنون از این گزارش. من هم در یک کتاب خواندم که :

سیاق عبارت است از كلمه های مخفف عربی كه ظاهرن از روی علایم پهلوی در حدود سال هشتاد هجری برای نوشتن دفترهای دیوان وضع شد.
- یک کاربر، 2011/07/17
تا امروز، هیچ چیزی از این خط نمی دونستم! تا چند روز آینده، حتمآ سراغ ایشون میرم تا از نزدیک ببینم و اگر هم تونستم، یاد بگیرم.

وظیفه ما، حفظ این سنت هاست.
- یک کاربر، 2011/07/17
جدا مطلب شیرین و جالبی بود.برام خیلی تازگی داشت.تا حالا اصلا از وجود چنین روشی برای محاسبه آگاهی نداشتم .
- یک کاربر، 2011/07/17
گزارش خیلی خوبی بود.
- محمدرضا حکاکيان، 2011/07/16
بسيار زيبا بود آفرين بر شما عزيزان که اينگونه ايران باستان را زنده نگه ميداريد اميدوارم موفق و پيروز باشيد عکسها بسيار حرفه اي و پيام رسا بود واقعا شاد شدم
محمدرضا حکاکيان
- یاسمن، 2011/07/16
سرکار خانم نوایی
گزارش بی نظیری بود ای کاش دنیای امروز ما پر بود از افرادی که با این صفای وجود هنوز به سنت های گذشته پایدار هستند
پاینده باشید
- الیاس، 2011/07/15
ای کاش می گفتید که سیاق تندنویسی است که قبل از "شرت هند" تدوین شده بود. مطلب مفیدی بود. از خانم نوایی سپاسگزاریم.
- حمید رضا، 2011/07/15
گزارش زیبایی بود. من عمویی داشتم که سه سال پیش در 101 سالگی درگذشت و تا سن 93 سالگی که به بازار می رفت، حساب هایش را به سیاق می نوشت و تا چند میلیون را محاسبه می کرد. یکی از اشتباههای عمرم این بود که خط سیاق را از ایشان نیاموختم.
دانستن این خط برای مطالعه اسناد اقتصادی تاریخ ایران ضرورت تام و تمام دارد با این حال در هیچ یک از گروههای تاریخ دانشگاههای ایران تدریس نمی شود و استادان کمی هستند که در خواندن آن تبحر دارند.
- یک کاربر، 2011/07/15
گزارش بسیار بسیار جالبی بود. من نمی دونستم سیاق اسم یک نوع خط در ایران بوده است. ممنون بابت این تلاش فرهنگی  
Home | About us | Contact us
Copyright © 2018 JadidOnline.com. All Rights Reserved.
نقل مطالب با ذكر منبع آزاد است. تمام حقوق سايت براى جديدآنلاين محفوظ است.