Jadid Online
جدید آنلاین
درباره ما تماس با ما Contact us About us
خواف، دیار یادگارهای دیرین
گلریز فرمانی

اولین‌بار که اسمش را شنیدم، گویی نامی آشنا بود در گوشه‌ای از کشورم که می‌پنداشتم خوب می‌شناسمش. و در پی شنیدن نامش دعوتی دوستانه بود به دیاری با میراث‌های ماندگار و دل‌های ساده و مهربان همنشین کویر.  
 
در فصل جوانه‌های تازه سرک کشیده و با طراوت تک درختان کویری، در آغاز بهار بود که همراه شدم در سفری به شرقی‌ترین مرزهای کشور؛ سفری که بازگشتش با کوله‌بار سنگینی عکس و نوشته بود تا بگوییم به راستی خواف کجاست و مردمانش چگونه‌اند.
 
خواف، نشتیفان، زوزن، خرگرد و سنگان... در آغاز نام‌هایی غریب بودند برای ما پایتخت‌نشینانی که حافظه‌مان پر است از نام شهرها و دیدنی‌های غربی. و دیدنشان، لمس و باور ماندگاریشان در گرمای بی‌رحم کویر، با همه بی‌توجهی‌ها و محرومیتی که در هر گوشه‌اش پیدا بود، سخت بود و فراموش نشدنی. گویی این شهرها و روستاهایی که روزگاری با مدارس باشکوه و قرارگرفتن در مسیر جاده ابریشم از اهمیت بالای تجاری و علمی برخوردار بودند، در آینده‌ای دور یا نزدیک بر اثر جبر زمان و بی‌وفایی‌ها تنها به ماندن در کتابهای تاریخ و جغرافیا رضا خواهند داد.
 
مجموعه عکس
اما در سفر، لحظه‌ای به این دل‌های کویری دل‌سپردن و با آنها هم کلام و هم سفره شدن، هم‌قدم شدن با آنها در کوچه باغ‌های به جا مانده از دوران سنت، شاید کمی بیشتر دلگرممان کرد.  دلگرم به اینکه با این ‌همه بازی روزگار و قدرتمندانش، امید و ایمان به آینده و عزمی راسخ به توسعه و گسترش اقتصادی منطقه، در این دل‌های گداخته و سختی کشیده به دست روزگار حک شده است و این مردمان برای ساختن آینده این دیار با امید و پشتکار در حرکتند.
 
خواف
 
خواف شهری است با سابقه تاریخی چند هزارساله درجنوب خراسان رضوی، در مرز افغانستان. این شهر، تاریخی پرمخاطره را پشت سرگذارده به قدمت تاریخ ایران: از هجوم و حمله و تاخت و تازهای اقوام مختلف، تا منزلگاهی بر شاهراه تجارتی جاده ابریشم و جادۀ آذربایجان به سیستان برای حمل آتش مقدس زرتشتیان. از آبادی و شکوه در زمان ساسانیان و اشکانیان و کشت انار و انگور و ابریشم تا از بین رفتن رونق شهرنشینی و خشکی و کم آبی امروز. از ولایتی مستقل، پررونق و باشکوه در دوران خوارزمشاهیان و تیموریان و مدارس و مساجدی که مهد تعلیم و تربیت علمایی چون عبدالرحمان جامی بودند، تا وقوع زلزله در سال ۷۳۷ هـ.ق و حمله مهاجمین و تخریب‌ها و بی‌توجهی‌های ناشی از تعصبات دینی از دوران صفویه تا امروز و محو شدن آن همه آوازه و شکوفایی.
 
صدا
توضیحات دکتر غلام‌حیدر ابراهیم‌بای ‌سلامی، استاد جامعه‌شناسی دانشگاه تهران و رييس انجمن علمی گردشگری ايران درباره شهرستان خواف
بافت قدیم شهر در محلات میان‌ده، پایین‌ده، سرده، قلعه بالا و سالارباشی، سرتلو و مزار می‌باشد. میان ده بخش اصلی، بافت قدیمی است که دیگر محلات به دور آن شکل گرفته‌اند. دالان‌ها وکوچه‌های تنگ و باریک و پیچ ‌در پیچ و بن‌بستی که برای جلوگیری از تاخت و تاز اسب سواران در داخل شهر اینگونه ساخته شده بودند. زمین‌های زراعی و باغ‌ها در محله‌های قدیمی شهر بودند و مردم بیشتر در مسیر قنات‌ها و آب‌های سطحی سکونت می‌کردند. مسجد جامع خواف و یخدان مخروطی شکل با ارتفاع ۲۰متر از مهمترین آثار درون شهر هستند.
 
مسجد ملک زوزن 
 
مسجدی دوایوانی است که تنها اثر به‌جا مانده از شهر زوزن است. دومین مسجد تاریخ‌دار دوره خوارزمشاهیان در ۶۵ کیلومتری جنوب‌غربی شهر خواف، در شهر قاسم‌آباد واقع شده است. محراب این مسجد با رنگ‌های پایدار در سال‌های اخیر کشف شده است. 
 
مدرسه نظامیه خرگرد
 
این بنا یکی از نظامیه‌هایی است که توسط خواجه نظام الملک، وزیر ملکشاه سلجوقی با هدف تدریس علوم و تعلیم دانشمندان در سالهای ۴۷۵- ۴۸۵ هـ.ق ساخته شده بود. در گذر ایام و بی‌توجهی‌ها و عوامل طبیعی، از این بنا جز کتیبه‌ای در موزه ایران باستان چیزی باقی نمانده است. در محل این بنا در سال ۱۳۶۱ هـ.ش. مسجدی به نام مسجد نظام‌الملک ساخته شد. عبدالرحمان جامی شاعر بزرگ قرن نهم هـ.ق شاگرد نظامیه خرگرد بوده است. 
 
به گفته "آندره گدار"، این مسجد قدیمی‌ترین مدرسه بزرگ چهار ایوانی در ایران است که الگویی برای چهار ایوانی شدن مسجد جامع اصفهان و پس از آن مسجد اردستان در قرن هشتم هـ.ق بوده است.
 
مدرسه غیاثیه خرگرد
 
در ۵ کیلومتری خواف، در خرگرد نزدیک جاده آسفالت بنایی دیده می‌شود که زمانی مهمترین مرکز تعلیم و تربیت بوده است. بر اساس کتیبه موجود، این مدرسه در سال ۸۴۸ هـ.ق به دستور خواجه غیاث الدین پیراحمد خوافی، وزیر شاهرخ میرزا بنا شده است. این بنا نماینده کامل دوران تیموریان است. در داخل ایوان نوار پهنی از کاشی‌های معرق با زمینه سفید و نقوش فیروزه‌ای رنگ است که کلمه ا... در آن تکرار شده است. در سال ۱۳۱۶ تعمیراتی روی آن صورت گرفته است.
 
چون مدرسه غیاثیه را وزیر اهل سنت دوره تیموری برای طلاب علوم دینی ساخته بود، بعد از ۶۰ سال با ظهور دولت صفوی که در تشیع تعصب داشت، مورد بی‌مهری قرار گرفت وعلم و درس علما از بین رفت.
 
در سال‌های پس از آن به دلیل عدم آگاهی، مردم محل به مرور زمان کاشی‌ها و سنگ‌ها را از مدرسه جدا کرده، حتی از آن به عنوان آغل گوسفندان استفاده می‌کردند. این بنا از سال ۱۳۴۸ هـ.ش. توسط دفتر فنی سازمان حفاظت آثار باستانی استان خراسان مورد مرمت قرار گرفت؛ اما به گونه‌ای که همخوانی رنگ و ماده و طرح را بینشان پیدا  نمی‌کنی. بازسازی‌هایی که سال‌ها به طول می‌انجامند و داربست‌هایی که تا همیشه جزئی از تاریخ امروز این بنا می‌شوند.
 
مسجد جامع سنگان
 
این بنا که در شهر سنگان قرار دارد مربوط به اواخر دوره سلجوقیان است که به مرور به دلیل زلزله و ریزش‌های جوی برخی قسمت‌های آن تخریب شده است. زیبایی بنا در آنجاست که به شکل ذوزنقه ساخته شده است.
 
آس بادها 
 
چشمگیرترین تاسیسات سنتی خواف آس ‌بادها یا آسیاب‌های بادی هستند که هنوز هم با ابهتی تمام سینه سپر باد دارند. آس بادها از بزرگترین مجموعه‌های خشت، گل و چوب بازمانده از دوره صفویه هستند و چرخش آنها تنها به وزش باد قوی، مداوم و شبانه‌روزی ۱۲۰ روزه سیستان (از اردیبهشت تا مرداد) بستگی دارد که در مناطق مختلف خراسان، به‌ویژه از خواف تا نهبندان می‌وزد و با حرکت دادن پره‌های چوبی این آس بادها، باعث انتقال نیرو به سنگ و آرد شدن گندم‌ها می‌شود.
 
کوشک سلامه
 
بنای تاریخی زیبایی با قدمت ۸۰۰ ساله، که یادآور حیات سیاسی منطقه خواف در گذشته‌های دور می‌باشد.  این قصر قدیمی از زمان آخرین خرابی تا سال ۱۳۲۶ (هـ.ق) بصورت تلی قلعه مانند از خاک بود که ویرانه‌های عمارتی بزرگ را در دل داشت. مردم سال‏ها قبل خاک این تپه را به‏عنوان کود به مزارع اطراف حمل می‏کردند و حفره‌های عمیقی که در دل تپه ایجاد شده بود محلی بود برای پناه دادن احشام در برابر برف و باران و باد و آفتاب.
 
موسیقی محلی
 
شهرستان خواف پیشینه غنی در هنر موسیقی دارد و استادان بی‌نظیری را در زمینه موسیقی مقامی به هنر ایران زمین معرفی نموده است. از جمله می‌توان به "استاد عثمان محمدپرست" و "استاد حسین سمندری" اشاره کرد. دف و دوتار از سازهای مهم این منطقه هستند. بعضى آهنگ‌هاى این ناحیه در هر دو منطقه (شمال خراسان و شرقى - مرکزى خراسان) اجرا مى‌شود؛ مثل نوایى که در هر دو منطقه جزو آهنگ‌هاى اصلى محسوب مى‌شود.
 
و نمی‌شود از خواف گفت و از استاد عثمان چیزی نگفت و نشنید نغمه‌های دل‌نشین و آسمانی دوتارش را. او که از بازماندگان اصیل دوتارنوازی خراسان است، موسیقی را سینه به سینه آموخته و مهارت بی‌نظیری در بداهه نوازی دارد.
 
مذهب
 
آتشکده‌های مهمی که در این دیار یافت شده‌اند، نشان از رواج و رونق دین زرتشت در این منطقه دارند. قلعه گبرها در تپه‌ای مرتفع در خرگرد به روایتی دژ نظامی زرتشتی‌ها بوده برای مقاومت در برابر مسلمانان. امروزه، بیش از نیمی از مردم این منطقه از اهل سنت و پیرو فقه حنفی هستند. 
 
 
منابع:
خواف در گذر تاریخ، عبدالکریم احراری رودی، ۱۳۸۴
سیمای هزارساله خواف، ابراهیم زنگنه قاسم آبادی، ۱۳۸۲
بافت قدیم شهرها، جلوه فرهنگ مادی و معنوی شهرهای اسلامی، دکتر فرامرز بریمانی، علی شعاع برآبادی . فصلنامه جغرافیا و توسعه، پاییز ۸۸
خواف و شهرهای آن، غلامحیدر ابراهیم بای سلامی، فصلنامه تحقیفات جغرافیایی، تابستان ۸۵ 

 


 به صفحه فیسبوک جدیدآنلاین بپیوندید

Flash برای نصب نرم افزار فلش اینجا را کلیک کنيد


ارسال مطلب
- شهر وندی از خطه خواف، 2017/04/17
پیرو حرف دیگر دوستان مطالب شما کاملا زیبا و جامع بود.
شما در مطالب خود مکان هایی همچون آتشکده و قلعه گبرها را نام بردید که واقعا ممکن است بیشتر خوافیان هم ندانند که اینها در خواف هست.
با تشکر از زحماتتان.
- یک کاربر، 2012/05/05
سلام خسته نباشید ....سپاس از شما که اسیر هیاهوی روزگار نشدید و چشمانتان هنوز می بیند و گوش هایتان هنوز می شنود و دلتان هنوز می تپد... به امید کارهای بیشتر از شما.
- صباح نقش، 2012/04/21
از زحمتی که بابت این گزارش کشیدید تشکر می کنم. بی شک جمع آوری این اطلاعات وقت و زحمت زیادی را طلب می کرده که قابل تقدیر است.
- بهروز، 2012/04/05
خیلی زیبا و جامع بود. من به نوبه خود از زحمات شما تشکر می کنم.
- یک کاربر، 2012/04/05
لطفاً دقت فرمائيد که فايل هاي صوتي تان يا شمارش معکوس داشته باشد يا ازاول معلوم باشد که چقدر طول خواهد کشيد.
- شاهد، 2012/04/05
درود به گردانندگان «جديد آنلاين» که سال نوشان را چه هنرمندانه و چه استادانه شروع کردند.
- یک کاربر، 2012/04/05
اطلاعات جامع و عکس‏های خوب. دیار خواف دیار غمگینی بنظرم آمد که مبادا به قول نویسنده "دیرینه‏هایش" در کتابهای تاریخ و جغرافیا باقی بماند و از بین برود. دست مریزاد. رضا- لندن
- حمیدرضا، 2012/04/04
دست شما درد نکند. گزارش زیبایی بود. امسال برای دیدار شهرهای دورافتاده خراسان به آن نواحی سفر کردم اما فرصت دیدار خواف فراهم نشد. تا این که از سفر نوروزی بازگشتم و دیدم به لطف شما و جدیدآنلاین دیدار مجازی این شهر کهن ممکن شده است.
- مومنی، 2012/04/04
بنده اخیرا موفق شده ام از منطقه مورد گزارش بازدیدی داشته باشم. گزارش بالا واقعا نمی تواند احساسی که در دیدار حضوری به شخص دست می دهد را بیان کند. به عنوان مثال همین مسجد زوزن که چون نگینی در دل کویر می درخشد آن قدر با شکوه است که ساعت ها محو تماشایش می شوی و گذر زمان را فراموش می کنی. همین زوزن روزگاری بسیار بزرگ و با شکوه بوده است. بسیاری وزیران و امیران از آن برخاسته اند. بونصر مشکان و بوسهل زوزنی (که البته این یکی خیلی بزرگ نبوده است) از این دیارند. یا کتاب المصادر که از معروف ترین کتب تالیفی در زمینه مصدرهای عربی است و شرح معلقات سبع قاضی حسین بن احمد زوزنی در اقصی نقاط جهان عرب بسیار معروف است. با اندک جست و جو در گلستان سعدی هم نام ملک زوزن یاد آور شکوه و عظمت گذشته این منطقه است. یا در مورد موسیقی منطقه ، سخن از استاد عثمان به تنهایی نمی تواند بیان گر آن احساس لطیف موسیقایی باشد. شاید این جملات مرحوم مجتبی کاشانی (م.سالک) بهتر آن را تداعی کند (مربوط به سال 67 که خواف هنوز شهرستان نشده بود!!!) : خواف بخشى است در جنوب شرقى خراسان، در حاشیه کویر و در مرز ایران و افغانستان. خطه‏اى است خشک و بى‏آب با مردمى محروم و سازگار با خشم طبیعت. مردمى به صلابت کوه، به شکیبایى بید و به پاکى چشمه‏هاى کم آب خواف. و عثمان هنرمندى است ازین خطه که درد را مى‏شناسد و مى‏نوازد. درد را مى‏نوازد با دوتارش که تاریخ قرن‏ها را در تو زنده مى‏کند و تاختن‏ها را و تاراج‏ها را و مظلومیت‏ها را. اى خواف شگفت روزگارى دارى رنج و غم و درد بیشمارى دارى محروم و بدون غمگسارى اما عثمان و دوتار بى‏قرارى دارى حدود 60 سال دارد، موسیقى را سینه به سینه آموخته و مى‏گوید از زمانى که در کودکى دوتار را در دست دیگر نوازندگان آن دیده فکر مى‏کرده که مى‏تواند همانند آنان بنوازد و اینطور بوده است. او نغمه‏اش را هرگز نفروخته و آنرا وقف اهل دل نموده است. بزن عثمان که چاره(ى)اهل رازى به غم باید بسوزى تا بسازى بزن عثمان که از دل مى‏زنى تو مرا هم با دوتارت مى‏نوازى او درون عرفانى خود را با پنجه‏هاى کویرى خویش بر دوتار جارى مى‏کند و نغماتى بر مى‏آورد که گویى از عبور نسیم سبکبال صبحدم بر مخمل گلبرگ‏ها‏ى بهارى برآمده است و آنگاه که فریاد را مى‏نوازد مى‏پندارى آهى است که درد تاریخى مردمى رنجدیده را از سینه پر درد آنان بر مى‏آورد. بزن عثمان که از غم هر دو نالیم به نالیدن کنار هم ببالیم دوتار از تو دو بیتى از من زار بنالیم آى بنالیم آى بنالیم عثمان وقتى در خلوت دل مى‏نوازد و بى‏اختیار مى‏شود آنقدر ترا با خود بالا و پایین مى‏برد و به این سو و آنسو مى‏کشاند و مى‏تازد که مى‏پندارى سرتاسر کویر خواف را و همه کویرها را در نوردیده‏اى و وقتى دو تار را در اوج بر زمین مى‏نهد، مسافرى هستى که قافله سالارت در نیمه راه بر زمین گذارده است. تو مى‏خواهى بروى و او دیگر نمى‏رود و بدینسان است که باز مى‏خواهى عثمان را بار دیگر و در خلوتى دیگر ببینى و اگر اهل دل باشى عثمان را رها نمى‏کنى و عثمان نیز ترا و حتما دعایش مى‏کنى که خدایش طول عمر دهد و بر اهل دل ببخشاید.
- بزمی رودی، 2012/04/03
سلام ممنون از اینکه خواف را به عنوان یک گزارش به هموطنان معرفی نمودید. سابقه و قدمت تاریخی خواف زیاد است اما متاسفانه به دلیل مرزی بودن محو گردیده است. شهری است با تاریخ کهن. زمانی پزشک به هندوستان و سایر ممالک می فرستاده. باز نیاز به عزم مسئولین دارد جهت رونق دوباره شهرستان زیرا در دوران های قبل بدلیل مسایل مختلف افکار قاجاریان - صفویان و پهلوی در انزوا قرارگرفته. امید است در سایه حمایت های مسئولین دوباره به رونق اولیه اش برگردد. http://khafi-mohitban dot loxblog dot com/
- محسن، 2012/04/03
باورم نمی شود این جور جایی با این همه زیبایی و به قول شما یادگاری های دیرین وجود دارد ومن هنوز ندیدمش . امیدوارم هر چه زودتر بتونم به این دیار سفری داشته باشم. یه گروهی در تهران هستند به اسم همسفران بعد از کلی پرس و جو فهمیدم که اون ها هم یک سفر به این شهر تاریخی داشتن و البته در گزارش سفرشون نوشته بودند سفر به قونیه ایران!
- خلیل الرحمن خلیلی پوررودی، 2012/04/03
ممنون از گزارش زیبایتان . تک تک کلید واژه های گزارش بالا در خور پژوهش اند. از موسیقی و مذهب گرفته تا صنعت و آثار تاریخی . البته همین روایت های مجمل سبب گردیده تا فرهیختگان بسیاری قدم بر این دیار بگذارند. از مرحوم ایرج افشار که اندکی قبل از وفاتشان از دیار بازدید کردند می توان نتیجه گرفت که انزوای جغرافیایی تاریخی تحمیلی بر منطقه حتی ایران شناسان بنام را نیز در تنگنایی قرار داده که به راحتی نمی توانند بار سفر بربندند. امروزه از تهران با قطار می توان مستقیم به خواف رفت و در آینده نزدیک تا هرات افغانستان هم می توان مسافرت ریلی داشت. فرصت سرمایه گذاری برای گردشگری در این منطقه بسیار مغتنم است. خانه های قدیمی با مساحت زیاد وجود دارد که می تواند تبدیل به میهمانسراهای سنتی گردشگری گردد و البته حضور مهندسان ایرانی و خارجی در یکی از بزرگترین معادن سنگ آهن خاورمیانه در سنگان خواف مزید بر دلایلی است که این کار را توجیه پذیر می کند. این جانب چون زاده آن منطقه هستم بسی مفتخر خواهم بود که طرح های خودم را در این زمینه با کسانی که تمایل دارند به اشتراک بگذارم.
- علیرضا، 2012/04/02
داستان «عقیل عقیل» نوشته «محمود دولت‌آبادی» در این شهر و پس از یک زلزله شروع می شود. به نظرم من خرگرد باید خورگرد به معنی مکانی که خورشید نگهبان یا پیرامون آن است، باشد. واژه گرد به معنی پیرامون و نگهبان در نام شهر دارابگرد نیز مشهود است. و خر(خور) در ابتدای خرانق (خورانق) ، روستایی قدیمی در نزدیکی یزد نیز دیده می شود.
Home | About us | Contact us
Copyright © 2020 JadidOnline.com. All Rights Reserved.
نقل مطالب با ذكر منبع آزاد است. تمام حقوق سايت براى جديدآنلاين محفوظ است.